Η ΦΙΛΟΠΤΩΧΙΑ

ΑΓΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΘΕΟΛΟΓΟΣ

Δεν είναι καθόλου εύκολο να βρει κανείς την υψηλότερη απ’ όλες τις αρετές και να της δώσει το πρωτείο και το βραβείο, όπως ακριβώς δεν είναι εύκολο να βρει μέσα σ’ ένα ολάνθιστο και μοσχοβόλο λιβάδι το πιο ωραίο κι ευωδιαστό λουλούδι, καθώς πότε το ένα και πότε το άλλο του τραβάει την προσοχή και τον προκαλεί να το κόψει πρώτο.[...]

 Και αν ο Παύλος, που ακολουθεί κι αυτός το Χριστό, θεωρεί την αγάπη ως την πρώτη και μεγαλύτερη εντολή, ως τη σύνοψη του νόμου και των προφητών, το καλύτερο μέρος της θεωρώ πως είναι η αγάπη στους φτωχούς και, γενικότερα, η ευσπλαχνία και η συμπάθεια στους συνανθρώπους. Γιατί τίποτα άλλο δεν ευχαριστεί τόσο πολύ το Θεό και τίποτα άλλο δεν Του είναι τόσο αγαπητό όσο η ευσπλαχνία. Αυτή, μαζί με την αλήθεια, πηγαίνει μπροστά Του και αυτή και αυτή πρέπει να Του προσφερθεί πριν από την Κρίση. Μα και σε τίποτα άλλο δεν δίνεται ως ανταπόδοση από Εκείνον, που κρίνει με δικαιοσύνη και ζυγίζει με ακρίβεια την ευσπλαχνία, όσο στη φιλανθρωπία.
 Σ’ όλους λοιπόν τους φτωχούς και σ’ εκείνους που για οποιανδήποτε λόγο κακοπαθούν, οφείλουμε μα δείχνουμε ευσπλαχνία, σύμφωνα με την εντολή: «Να μετέχετε στη χαρά όσων χαίρονται και στη λύπη όσων λυπούνται» (Ρωμ.12, 15). Και οφείλουμε να προσφέρουμε στους ανθρώπους, ως άνθρωποι κι εμείς, την εκδήλωση της καλοσύνης μας, όταν τη χρειάζονται, χτυπημένοι από κάποια συμφορά, λ.χ. χηρεία ή ορφάνια ή ξενητιά ή σκληρά αφεντικά ή άδικους άρχοντες ή άσπλαχνους κλέφτες ή δήμευση περιουσίας ή ναυάγιο. Όλοι είναι αξιολύπητοι. Όλοι βλέπουν τα χέρια μας, όπως εμείς βλέπουμε τα χέρια του Θεού.
 Τι θα κάνουμε λοιπόν εμείς, που έχουμε τιμηθεί με το μεγάλο όνομα «χριστιανοί» και αποτελούμε τον διαλεχτό και ξεχωριστό λαό, ο οποίος οφείλει να καταγίνεται σε καλά και σωτήρια έργα; Τι θα κάνουμε εμείς οι μαθητές του πράου και φιλάνθρωπου Ιησού, που σήκωσε τις αμαρτίες μας, ταπεινώθηκε, παίρνοντας την ανθρώπινη φύση μας, κι έγινε φτωχός, για να γίνουμε εμείς πλούσιοι με τη θεότητα; [...]
 Ας μη γίνουμε, αγαπητοί μου φίλοι και αδελφοί, κακοί διαχειριστές των αγαθών που μας δόθηκαν. Ας μην κοπιάζουμε για να θησαυρίζουμε και ν’ αποταμιεύουμε, ενώ άλλοι υποφέρουν από την πείνα. Ας μιμηθούμε τον ανώτατο και κορυφαίο νόμο του Θεού, που στέλνει τη βροχή σε δικαίους και αδίκους και ανατέλλει τον ήλιο επίσης για όλους. [...]
 Δώσε κάτι, έστω και ελάχιστο, σ’ εκείνον που έχει ανάγκη. Γιατί και το ελάχιστο δεν είναι ασήμαντο για τον άνθρωπο που όλα τα στερείται, μα ούτε και για το Θεό, εφόσον είναι ανάλογο με τις δυνατότητές σου. Αντί για μεγάλη προσφορά, δώσε την προθυμία σου. Κι αν δεν έχεις τίποτα, δάκρυσε. Η ολόψυχη συμπάθεια είναι μεγάλο φάρμακο γι’ αυτόν που δυστυχεί. Η αληθινή συμπόνια ανακουφίζει πολύ από τη συμφορά.
 Δεν έχει μικρότερη αξία, αδελφέ μου, ο άνθρωπος από το ζώο, που, αν χαθεί ή πέσει σε χαντάκι, σε προστάζει ο νόμος να το σηκώσεις και να το περιμαζέψεις (Δευτ. 22, 1-4). Πόση ευσπλαχνία, επομένως, οφείλουμε να δείχνουμε στους συνανθρώπους μας, όταν ακόμα και με τ’ άλογα ζώα έχουμε χρέος να είμαστε πονετικοί;
 «Δανείζει το Θεό όποιος ελεεί φτωχό», λέει η Γραφή (Παροιμ. 19, 17). Ποιος δεν δέχεται τέτοιον οφειλέτη, που, εκτός, από το δάνειο, θα δώσει και τόκους, όταν έρθει ο καιρός; Και αλλού πάλι λέει: «Με τις ελεημοσύνες και με την τιμιότητα καθαρίζονται οι αμαρτίες» (Παροιμ. 15, 27α).
 Ας καθαριστούμε λοιπόν με την ελεημοσύνη, ας πλύνουμε με το καλό βοτάνι τις βρωμιές και τους λεκέδες μας, ας γίνουμε άσπροι, άλλοι σαν το μαλλί κι άλλοι σαν το χιόνι, ανάλογα με την ευσπλαχνία του ο καθένας. «Μακάριοι», λέει, «όσοι δείχνουν έλεος στους άλλους, γιατί σ’ αυτούς θα δείξει ο Θεός το έλεός Του» (Ματθ. 5, 7). Το έλεος υπογραμμίζεται στους μακαρισμούς. Και αλλού: «Μακάριος είν’ εκείνος που σπλαχνίζεται τον φτωχό και τον στερημένο» (Ψαλμ. 40, 2). Και: «Αγαθός άνθρωπος είν’ εκείνος που συμπονάει τους άλλους και τους δανείζει» (Ψαλμ. 111, 5). Και: «Παντοτινά ελεεί και δανείζει ο δίκαιος» (Ψαλμ. 36, 26). Ας αρπάξουμε το μακαρισμό, ας τον κατανοήσουμε, ας ανταποκριθούμε στην κλήση του, ας γίνουμε αγαθοί άνθρωποι. Ούτε η νύχτα να μη διακόψει την ελεημοσύνη σου. «Μην πεις, «Φύγε τώρα κι έλα πάλι αύριο να σου δώσω βοήθεια».»(Παροιμ. 3, 28), γιατί μπορεί από σήμερα ως αύριο να συμβεί κάτι, που θα ματαιώσει την ευεργεσία. Η φιλανθρωπία είναι το μόνο πράγμα που δεν παίρνει αναβολή. «Μοίραζε το ψωμί σου σ’ εκείνους που πεινούν και βάλε στο σπίτι σου φτωχούς, που δεν έχουν στέγη» (Ης. 58, 7). Και αυτά να τα κάνεις με προθυμία. «Όποιος ελεεί», λέει ο απόστολος, «ας το κάνει με ευχαρίστηση και γλυκύτητα» (Ρωμ. 12,8). Με την προθυμία, το καλό σου λογαριάζεται σαν διπλό. Η ελεημοσύνη που γίνεται με στενοχώρια ή εξαναγκασμό, είναι άχαρη και άνοστη. Να πανηγυρίζουμε πρέπει, όχι να θρηνούμε, όταν κάνουμε καλοσύνες. [...]
 Όσο είναι καιρός λοιπόν ας επισκεφθούμε το Χριστό, ας Τον περιποιηθούμε, ας Τον θρέψουμε, ας Τον ντύσουμε, ας Τον περιμαζέψουμε, ας Τον τιμήσουμε. Όχι μόνο με τραπέζι, όπως μερικοί, όχι μόνο με μύρα, όπως η Μαρία, όχι μόνο με τάφο, όπως ο Αριμαθαίος Ιωσήφ, όχι μόνο με ενταφιασμό, όπως ο φιλόχριστος Νικόδημος, όχι μόνο με χρυσάφι, λιβάνι και σμύρνα, όπως οι μάγοι πρωτύτερα. Μα επειδή ο Κύριος των όλων θέλει έλεος και όχι θυσία κι επειδή η ευσπλαχνία είναι καλύτερη από τη θυσία μυριάδων καλοθρεμμένων αρνιών, ας Του την προσφέρουμε μέσω εκείνων που έχουν ανάγκη, μέσω εκείνων που βρίσκονται σήμερα σε δεινή θέση, για να μας υποδεχθούν στην ουράνια βασιλεία, όταν φύγουμε από τον κόσμο τούτο και πάμε κοντά στον Κύριό μας, το Χριστό, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

St. Gregory the Theologian-On The Love of Poverty

It is not at all easy for one to find the highest of all the virtues and to give it the first place and reward, as precisely it is not easy for one to find in a fully blossoming and fragrant field the most beautiful and fragrant flower, as sometimes the one and sometimes the other draws his attention and causes him to cut the first. So thus, I think that good virtues are faith, hope and love. And witnesses of faith are Abraham, who was justified by his faith. Witnesses of hope are Enoch who first supported his hope in the invocation of the Lord, and all the righteous ones, who suffer hardships in the hope of salvation. Witnesses of love, finally, are the Apostle Paul, who reached the point of praying for his own perdition for the sake of his brother Israelites, and God himself, who is named love (1 Jn. 4:8).

Hospitality is good. And witnesses of this are of the righteous Lot, the Sodomite in residence but not a Sodomite in conduct, and of the sinners Rahab, the prostitute in body not prostitute in disposition, who was praised and saved by hospitality (Joshua of Nun 2:1-21).

Longsuffering is good. And witnesses of this are Christ himself, who did not want to use the legions of His angels against His torturers and not only scolded Peter, when he drew his sword, but also the ear, which he had cut, He placed again in its place. Stephen, the disciple of Christ did the same thing later on, who was praying for those who were stoning him.

Meekness is good. And witnesses of this are Moses and David, who above all as meek were witnessed by the Scripture, as also their Teacher, the God-man (Theanthropos) Jesus, who neither argued nor cried out nor shouted in the squares nor resisted those who had captured Him.

Prayer and vigil are good. And a witness of this is the Lord, who before His passion kept vigil and prayed.

Good are purity and virginity. And witnesses of this are both Paul, who instituted them, rewarding justly both marriage and celibacy, as well as Jesus himself, who was born of a Virgin, to honor birth but to prefer virginity.

Good is humble-mindedness. And witnesses of this are many, with the main one again being the Saviour and Lord of all, who was humbled, not only taking on the form of a servant, handing over His face to shame and to the spitting and numbering Himself with the transgressors. He, who cleanses the world of sin, but also washes the feet of His disciples like a servant. Good is non possessiveness and the scorn of money. And witnesses of this are both Zacchaeus, who, as soon as Christ entered his home, distributed almost all his belongings, as well as the Lord Himself again, who, speaking to that rich youth, limited perfection in precisely this thing (Matt. 19:21).

In short, good are vision, good is also action. Vision because it elevates us from the earthly things and leads to the holy of holies and brings back the mind to its original natural condition, and action because it welcomes Christ, serves Him and proves love with the works. Every virtue is also a path which leads to salvation, to one of the eternal and blessed places. Because, as there are many ways of life, thus there also exist many places near God, which are separated and distributed analogous with each one’s action. And let one exercise the one virtue, another the other, another many together and another all of them, if of course this is possible. So long as one proceeds and strives for the highest, following step by step Him who leads him well and guides him and places him, from within the narrow path and gate, to the vast heavenly blessedness.

And if Paul, who also follows Christ, considers love as the first and greatest commandment, as the summary of the law and of the prophets, its better portion I consider to be love for the poor and, in general, compassion and kindness to fellow humans. Because, nothing else pleases God so much and nothing else is as beloved to Him as compassion. She, together with the truth, goes before Him and she must be offered to Him before the Judgment. But also in nothing else is given as recompense by Him, who judges with righteousness and weighs with precision the compassion, as in philanthropy, philanthropy. So to all the poor and to those who for whatsoever reason suffer hardship, we ought to show compassion, according to the commandment: “Partake in the joy of whoever rejoices and in the sadness of whoever is sad” (Rom. 12:15). And we ought to offer to people, as we are also people, the expression of our kindness, when they need it, beaten by some misfortune, for example widowhood or orphanhood or being in a foreign land or harsh bosses or unjust rulers or uncompassionate tax collectors, or murderous thieves or insatiable thieves or the taking away of estates or shipwreck. All are worthy of pity. Everyone sees our hands, as we see God’s hands.

So what will we do, who have been honoured with the great name “Christians” and we comprise the chosen and distinct people who ought to be occupied with good and saving works? What will we disciples of the meek and philanthropic Jesus do, who carried our sins, humbled, taking on our human nature, and he became poor, for us to become rich with divinity? What will we do having before us such a great model of compassion and kindness? Will we overlook our fellow men? Will we scorn them? Will we abandon them? Everything else, my brethren. These don’t suit us, who are nurtured by Christ the good Shepherd, who brings back the wandering sheep and searches to find the lost one and supports the weak one. But they don’t suit neither our human nature, which imposes kindness, since from its weakness itself it learned piety and philanthropy. Why, with all these things, don’t we help our fellow men, while it is still time? Why do we live in enjoyment, whereas our brethren in misfortune? Let me never become rich, if they are deprived! Let me not have health, if I don’t put balsam on their wounds! Let me never become filled, let me never get dressed, let me never be calm in a home, if I don’t give them bread and clothing, as much as I can, and if I don’t give them rest in my home.

Let us entrust all in Christ, to follow Him truly, carrying His cross, for us to ascend to the heavenly world lightly and comfortably, without anything pulling us downwards, and for us to gain in the place of all these Christ, lifted up thanks to our humility and enriched thanks to our poverty. Or, at least, let us share with Christ our belongings, for them to be sanctified somewhat with their correct possession and the offering of a portion of them to the poor.

Won’t we recover, even if late? Won’t we defeat our senselessness, so that I don’t say our stinginess? Won’t we think as humans? Won’t we put mentally in the place of foreign misfortunes our possible misfortunes? Because, truly, none of the human things are certain, nothing is firm, nothing is independent of other factors, and nothing is based on unchangeable presuppositions. Our life turns in a circle, a circle, which brings many changes, often in one day, sometimes in one hour. It is more certain for one to entrust the wind, which moves ceaselessly, it is safer for one to entrust the line, which a seafaring ship leaves on the waters, it is more certain for one to entrust the deceptive dreams of one night, whose enjoyment lasts so little, it is more certain for one to entrust whatever the children trace on the sand, when they play than human happiness.

So they are prudent, who, not having trust in the present things, strive to secure themselves for the future. Because human prosperity is unstable and changing, they love kindness, which is not lost, to gain at least the one of the three: Either the compassion of God, who always benefactors in heaven the pious people for their earthly good works. Or boldness before God because they suffered hardship not for some evil, but for some good purpose. Or, finally, God’s philanthropy, as they first showed philanthropy to the poor, benefiting smartly.

Let the wise person not boast of his wisdom, says the Lord, nor the mighty person for his might. Nor he rich person for his wealth” (Jer.9:23), even if they have reached the highest point of wisdom, might, or wealth. I, though, will add those things also which follow: neither the notable person for his glory nor the strong person for his health nor the handsome person for his beauty nor the young person for his youth nor, in short, no one else for whatsoever else of what is praised in this world and causes pride. But, whoever boasts, only for this let him boast, in that he knows and seeks God, he suffers together with those who are suffering and entrusts his hopes for good things in the future. Because the present goods are passing and temporal. They constantly move and go from the one to the other, like the soccer ball. And there is nothing more certain for the person who possesses them, than that he will lose them in time or out of envy. On the contrary, the future goods are firm and permanent. They are never lost, they never go from the one to the other, they never betray the hopes of whoever trusts in them.

“Who is wise, to understand these things?” (Hos.14:10). Who will be indifferent of ephemeral things and will pay attention to the permanent things? Who will ponder that the present things will pass? Who will consider that the awaited things will remain? Who will distinguish the real from the seeming ones, to follow the former and scorn the latter? Who will distinguish earthly residence from the heavenly lifestyle, the sojourning dwelling from the habitation, the darkness from the light, the mud of the depth from the holy lands, the flesh from the spirit, God from the ruler of the world devil, the shadow of death from eternal life? Who will expiate with the present things the future things, with the corrupt wealth the incorrupt wealth, with the visible the invisible things? So blessed is he who distinguishes these things, separates with the sword of the Word the better from the worse, is elevated with his heart, as the sacred David says somewhere (Psalm 83:6), he leaves with all his strength far from this valley of pain, pursues the goods which are in heaven, is crucified for the world together with Christ, is resurrected together with Christ, ascends to the heavenly habitations together with Christ and becomes an inheritor of true life, which is never altered any more.

Let us follow the Word, let us strive for the heavenly enjoyment, let us be delivered from the earthly estate. Let us hold from the earthly things only whatever is good, let us save our souls with charities, let us give of our belongings to the poor, to become rich in eternal goods. Give something to the soul also, not to the flesh only. Give something to God also, not to the world only. Take something from the belly and give it to the spirit. Take something from the fire, which burns up the earthly things, and take it away from the flame. Grab something from the tyrant and entrust it to the Lord. Give a little to Him, who has offered you the much. Give all of them even to Him who has granted you everything. You will never surpass the generosity of God, even if you give all your belongings, even if you add to these even your own self. Because even the offering of your own self to God is equal with obtaining. No matter how many things you offer, those which remain are more. And you will not give something your own, because you have taken everything from God.

Let us not become, my beloved friends and brethren, evil stewards of the goods which were given us. Let us not strive to treasure and store up things, while others are suffering from hunger. Let us imitate the highest and chief law of God, who sends rain to the just and the unjust and dawns the sun also for everyone. He made the land spacious for all the land animals, He created springs, rivers, forests, air for the birds and waters for the animals which live in the sea, and He gave to all the beings the necessary elements for their life, without limiting them in any authority, without any written law defining them, without borders preventing them. And these elements He gave them common and richly, without distinguishing and being cut off, honoring the similarity of nature with the equality of the gift and showing the wealth of His goodness. People however once they took out from land gold, silver and the precious stones, once they made soft clothes and superfluous and once they obtained other similar things, which comprise causes of wars and revolutions and tyrannical states, were overcome by irrational haughtiness. Thus, they don’t show compassion to their unfortunate fellow humans and don’t want even with their excess to give the necessary things to the others. What vulgarity! What harshness! They don’t think, if not anything else, that poverty and wealth, freedom and slavery and the other similar things appeared in the human race after the fall of the first created beings, like illnesses which appear together with the evil and which are its own inventions. Initially however, things did not happen thus, says the Scripture (Matt. 19:8), but He who created man in the beginning, left him free, with free will restrained only from the law of the command – and rich in the paradise of delight. This freedom and this wealth God wanted to grant -and granted- through the first man, and to the remaining human race. Freedom and wealth were only the keeping of the commandment. True poverty and slavery were its transgression. So after the transgression envies and arguments and the sly tyranny of the devil appeared, which sways everything with the gluttony of pleasure and stirs up the more daring people against the weaker ones. After the transgression, the human race was separated into various races with various names and avarice cut up the nobility of nature, after it also took the law as its helper. You however look at the original unity and equality, not the final division. Not the law which prevailed, but the law of the Creator. Help, as much as you can, nature, honor the former freedom, show respect to yourself, cover the dishonour of your race, assist in illness, help in one’s need.

Let the healthy person console the sick person, the rich person, the poor person, the upright person the fallen person, the joyous person the sad one, the happy one the unfortunate one. Give something to God as a pleasant gift, for that you are one of those who can benefactor and not one of those who has need to be benefacted, for that you are not awaiting help from the hands of others, but of your own hands others are awaiting help. Become rich not only in estate, but also in piety, not only in gold, but also in virtue, or rather only in virtue. Become more honourable than the neighbour by showing more kindness. Become a god for the unfortunate person by imitating God’s compassion. Give something, even slight, to him who has need. Because even the slightest thing is not unimportant for the person who is deprived of everything, but neither also for God, since it is analogous with your capabilities. Instead of a great offering, give your eagerness. And if you don’t have anything, shed tears. Kindness with one’s whole soul is a great medicine for him who is in misfortune. True compassion comforts very much in one’s misfortune. Man doesn’t have less value, than the animal, who, if he is lost or falls in a pit, the law commands you to lift it up and to gather it up (Deut. 22:1-4). How much compassion, consequently, ought we to show to our fellow man, when furthermore even with the irrational animals we ought to be kind? “The Scripture says “Whoever gives charity to a poor person lends to God” (Prov. 19:17). Who won’t accept such a debtor, who, aside from the loan, will also give interest, when the time comes? And elsewhere again he says: “With the charities and with honesty sins are cleansed” (Prov.15:27a).

So let us cleanse ourselves with charity, let us wash with the good herb the filth and our stains, let us become white, others like cotton and others like snow, each one analogous with his compassion. “Blessed”, he says, “whoever shows mercy to others, because God will show them His mercy” (Matt. 5:7). Mercy is underlined in the beatitudes. And elsewhere: “Blessed is he who has compassion on the poor 8 and the deprived person” (Psalm 40:2). And: “A good person is he who has compassion on others and lends to them” (Psalm 111:5). And: “The righteous person always gives charity and lends” (Psalm 36:26). Let us grab the beatitude, let us understand it, let us respond to its calling, let us become good people. Neither let night interrupt your charity. “Don’t say, “Leave now and come again tomorrow for me to give you help” (Prov. 3:28), because from today to tomorrow something may happen, which will put to naught the benefaction. Philanthropy is the only thing which doesn’t take a delay. “Distribute your bread to those who are hungry and put in your home the poor, who don’t have a roof” (Is. 58:7). And do these things with eagerness “Whoever gives charity”, says the apostle, “let us do it with pleasure and sweetness” (Rom. 12:8). With eagerness, your good is considered as double. The charity which happens with distress or by force is ungraceful and tasteless. We should celebrate and not mourn, when we do kindnesses. Maybe you think that philanthropy is not necessary, but voluntary? Maybe you think that it does not comprise a law, but a counsel and urging? I would very much like it if it were thus. And thus I thought of it. But whatever the Scripture says about those who, on the day of Judgment, the Just Judge will place on His left, as a habitation, and He condemns them, scares me (Matt. 25:31-46). They are not condemned because they stole or robbed or were lewd or did whatsoever else of whatever God forbids, but because they didn’t show care for Christ through the unfortunate man.

So while it is time let us visit Christ, let us take care of Him, let us feed Him, let us dress Him, let us gather Him in, let us honor Him. Not only with a meal, like some, not only with myrrh, like Maria, not only with the tomb, like Joseph of Arimathea, not only with burial, like the Christ-loving Nicodemus, not only with gold, incense and myrrh, like the Magi earlier on. But because the Lord of all wants mercy and not sacrifice and because compassion is better than the sacrifice of myriads of well fed lambs, let us offer Him through those who have need, through those who are today in a harsh position, so that they welcome us in the heavenly kingdom, when we leave from this world and go near our Lord, Christ, to whom is due glory unto the ages. Amen.

St. Gregory the Theologian

St. Gregory the Theologian’s Advice to a New Bride

We are in Constantinople, in 384 AD. There is a festive event taking place: the wedding of two well-known youths of that time. They are both from upper class families.

The bride, Olympiatha, is a remarkable young lady, quite wealthy and a descendant of the imperial family. She is an orphan whose uncle Prokopios (an eparch of the Imperial State that is also her protector) undertook the responsibility for all of the wedding arrangements, including the invitation list. Olympiatha is marrying a wonderful man by the name of Nevrithios who is the eparch of Constantinople and overseer of the imperial fields.

According to the historians of that time, all of the “who is who” are in attendance of the wedding ceremony, including a sizeable group of bishops. St. Gregory the Theologian (the Patriarch of Constantinople and spiritual father of the bride) is unable to be present due to personal illness. He sent a personal letter to Prokopios expressing his regrets for being unable to attend due to illness. As the spiritual father of Olympiatha, he is pleased about the wedding and passes in writing his immense joy about the wedding of the “golden Olympiatha.” He calls her golden not because of her immense family wealth but rather her golden heart that is evident in the bride’s character and demeanor. In his letter, St. Gregory refers to her as “my child,” i.e., my spiritual child; as such, he is in position to know the depth of her character and quality of her soul as no one else.

Within his letter to Prokopios, he writes that “I am next to you, celebrating the event, and with you I place the right hand of the one youth upon the right hand of the other and then both of them upon the hand of God.”

Later on, St. Gregory sends to the young bride an original wedding gift: a poem with 111 verses, written in ancient Greek and with quite old-fashioned language (even for that time). Through this gift, he passes to his spiritual daughter the wisdom of pertinent advice and thus paints the ideal type of an Orthodox Christian wife. The poem is being translated in open format, and I pray that the saint forgives this transgression for taking such freedom with his wise writings.

† † †

My daughter,

For your wedding, I, your spiritual father Gregory, offer you this poem as a gift. And I consider it to be the best possible advice a father could offer to his beloved daughter.

Listen to me Olympiatha: I know that you desire to be a true Christian. As such, be aware that a true Christian must not only be one but she must also appear accordingly. This is why I ask you to pay special attention towards your personal appearance. You must be simple! Gold, attached to precious stones, does not add any value to women of your stature. This is even more so with make-up. It is very improper for you to alter your face, which represents an image of God, for the sole purpose of attraction and admiration by others. Know that this constitutes vanity that is unbecoming of a young lady of your character. I therefore ask that you overcome the feminine vanity that is abundant among young ladies of our time and remain simple in your appearance. The expensive and fancy dresses must remain for those women that have no desire for the life beyond and do not know what the meaning of spiritual struggle and attainment of virtues is all about; this type of woman cannot possibly comprehend the spiritual radiance and brilliance of a life in Christ. You have aimed towards greater goals and for a higher purpose for your life. These goals demands your full and undivided attentiveness and care.

First of all, you must respect and love God and immediately after Him you must respect and love your husband in the same manner as our Lord and Savior and in accordance with the instructions of our Holy Gospel. I thus ask you, how is it possible for a woman to love her husband in this manner if she has not met, has not respected and has not loved Her Lord and Creator in this same manner?

In your marriage, fondness, affection and love must be strong and persistent for him whom God has selected to be your life partner. This man is now the eye of your life and the delight of your heart. And if you ever perceive that your husband possibly loves you more than you love him, do not take advantage of his feeling by attempting to gain the upper had in your marriage. That is plainly wrong as it is totally against the writings of the Holy Gospel!

You must respect him and love him unconditionally, as you love God. Be aware that you are a woman and you have an important and great purpose and destiny; however, your purpose and destiny is different than that of your husband who must be the head of your household. Set aside the silliness of equality among the sexes, that some of your contemporaries preach, and attempt to comprehend the obligations of marriage. In the realization of these obligations you will discover the great patience and endurance that is necessary to fulfill your family duties; it is in this manner that you will also discover the great strength that you as a woman possess.

You must surely be aware of how easily anger overtakes men. They cannot maintain and they often appear as wild lions. It is at this exact moment that a woman must remain stronger and display her superiority. You must play the role of the lion-tamer. What does a lion-tamer do when the beast starts roaring? He becomes even calmer than usual and through kindness and persistence he overcomes his wrath. He speaks to him kindly, in a soft but firm voice, he caresses it, he attends to it, he pets it and little by little calmness is restored.

You must never criticize, scold or become derogatory towards your husband for something that he has erred. Likewise, you must avoid any contempt towards any inaction or indecision by your husband, even when the outcome is not favorable or something that you greatly desire or consider proper. Be aware that demons are always around attempting to penetrate your household, and break up the couple’s harmonious spiritual cohabitation.

You must share everything, joys and sorrows alike. The Holy Sacrament of Marriage has indeed made all common to both of you. This is equally important towards the daily obligations and duties as they apply to running the household; it is the only way that a strong foundation will be built for your marriage. Let both of you provide your views and opinions; in the end, however, allow your husband to have the final say.

When you observe your husband to be sorrowful, share in his sorrow and provide him the needed relief; the support of the person closest to you in moments of sorrow and despair is of great value and relief. Immediately, however, let your facial expressions become calm, clear and collected; let peace prevail upon your demeanor and forego the temptation of any thoughts of despair. The wife is the calm harbor for the sea wave-stricken husband.

Your presence within your home is irreplaceable; you must accordingly love your home with all the cares and concern of a dedicated housekeeper. You must view it and consider it as your kingdom and you should be judicious about how often you exit its entrance. Let your husband take care of many of the outside cares and obligations while you concentrate towards those within the home.

Be extremely careful with whom you associate and the company that you keep. Be especially careful of the social gatherings that you may be participating in. Do not allow yourself to enter entertainment centers of questionable background; these represent extreme danger towards your purity and the sanctity of your marriage. These types of social interactions remove the instinct of shame, eyes cross with eyes, and once shame is not there to guard from any impropriety, the demons are able to exercise their influence and give rise to evils of unspeakable magnitude.

On the other hand, social interactions with friends of substance and of firmly grounded spiritual state must be pursued. In this manner, words of value get implanted within you and you either benefit from them or are able to confront and resolve any weaknesses that you may recognize. Concurrently, you are able to cultivate social interests and get to know people who will benefit your household’s spiritual state.

Do not be anxious to keep company or even appear in public and in the company of others for no reason. You should instead dedicate your precious time in the company of your wiser and more prudent relatives, priests, and seriously-minded people, young and old alike.

Stay away from conceited and ostentatious women whose mind is pre-occupied with external appearances and social circles, all for the purpose of vainglory and public display. This should be the same for any men that you consider respectful and spiritual but whom your husband has not allowed to enter your home, irrespective of how highly you may regard them. For is there anything more precious for you than your good husband whom you love so dearly?

Your thoughts must aim high but you must never behave as intolerable or snobbish.

I applaud women that are known by only a few men. Do not run towards worldly feasts and celebrations, even when those are for weddings or birthdays. It is around those types of gatherings that the passions of the flesh are aroused with the many dances, the drinking, the laughter and the false joys that are capable of deceiving and misleading even the pure and the wise. Always remember that purity is extremely fragile—it is like bee wax exposed to the rays of the sun. It would be prudent to limit and at times avoid the worldly feasts, even within the confines of your own home. If we were capable of controlling the desires and many appetites of the stomach we would be well served in our struggles against the many passions of our flesh; we would be in a position to conquer them instead of being subdued by them.

Keep your face calm and collected and do not alter it with extreme laughter or with grimaces of dismay, anger or disappointment towards others. Your ears should be decorated not with pearls but instead with the sounds of proper language and with locks for all the improprieties that may enter your nous through them. Thus, whether they are open or closed your sense of hearing will remain pure.

As far as your eyes, they are the ones that display the contents of your soul. Let them be the source of blush and virgin purity that pours below your eye lashes. This way, your presence and eyesight will invoke modesty, decency and the shame of innocence to all that lay their eyes upon you, perhaps even your husband! It is best and for many reasons that you keep your eyes closed or indifferent to the events around you and you should make it a habit to always maintain your sight low.

And now for your tongue. Your husband will always be your enemy for as long as your tongue is uncontrolled, even if you are to be blessed with thousands of other talents. A foolish tongue often endangers even the most innocent of people. It is preferred to maintain quiet, even in cases that you are correct. This is because you risk the expression of an unintended improper word or characterization. No matter how greatly you desire to say a lot, it is best that you limit your words and instead choose your presence to be a quiet one.

Be attentive even of the manner that you walk; it matters greatly towards a prudent presence.

And now pay close attention and be mindful of the following advice: You must never exemplify or maintain an uncontrollable desire for the flesh. Persuade your husband to respect the holy days of the Church and the fasting periods. This is because God’s laws are of much greater importance than the image of God. Be mindful that the institution of marriage was established by the Son of God to aid His creation so that a balance is maintained, as some depart this world while others arrive.

If you have benefited from this old man through some spiritual words of value I ask that you keep these words and advice guarded well within the depths of your soul. In this manner, through everything that you have benefitted and through the grace of your moral stature, you will be capable of healing your excellent husband and well known politician from the evils of vainglory and pride that constantly surround him.

This is my gift and heirloom that I offer to you. And if you desire my blessing, I pray that you become a vineyard of descendants, with many children, and many children from these children, so that our God may be glorified by more of us, for it is for Him that we are born and to Him that we should aim our earthly paths.

Your spiritual father,

+Gregory

Patriarch of Constantinople

 Source: From the monthly publication «Ἐνοριακὰ Νέα» (“Parish News”), St. George Dionysou parish (northern Athens), translated from Greek by the staff of the Greek Orthodox Brotherhood of St. Poimen the Great.

Η ιδανική φιλία (Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος)

Οι Τρεις Ιεράρχες άγιοι Βασίλειος, Ιωάννης Χρυσόστομος και Γρηγόριος σε μικρογραφία από το βυζαντινό Ψαλτήρι του Θεοδώρου (περ. 1066)

Ἡ ἰδανική φιλία ἀνθεῖ σέ περιβάλλοντα ἀμόλυντα ἀπό τήν ἁμαρτία καί τήν συναναστροφή τῶν κακῶν καί τῶν πονηρῶν.

Ἡ γοητεία τοῦ κακοῦ καί ἡ φαυλότητα τῆς ζωῆς ἔχουν ἀμαυρώσει ὅλα τά καλά τοῦ βίου μας. Καί μεταξύ αὐτῶν τῶν καλῶν συμπεριλαμβάνονται καί οἱ φιλίες. Κάτω ἀπό τό γενικό ξεπεσμό καί ἐξευτελισμό τῆς ζωῆς χάθηκαν ἤ ἀλλοτριώθηκαν κι αὐτές. Κι ὅμως, φίλοι μου, ὅλοι ἔχουμε ἀνάγκη μιᾶς γνήσιας, ἀληθινῆς, δυνατῆς καί πραγματικῆς φιλίας. Δύσκολα κτίζονται τέτοιες φιλίες. Εὔκολα καταστρέφονται. Κι ὅσοι ἀπέκτησαν τέτοιες ζηλευτές φιλίες ἔζησαν εὐτυχισμένοι. Γι᾽ αὐτό θά σᾶς δώσω τήν συνταγή τῆς ἰδανικῆς φιλίας. Ὄχι ἐγώ. Ἐσεῖς τό ξέρετε, ὅτι πάντα ἀφήνω ἐκείνους πού ξέρουν τά θέματα τῆς ζωῆς μας καλύτερα ἀπό μᾶς νά μᾶς ποῦν τήν σοφή συμβουλή τους. Ἔτσι ἀνεκάλυψα στόν ἅγιο Γρηγόριο τόν Θεολόγο τίς προϋποθέσεις μιᾶς μεγάλης φιλίας, σάν αὐτή, πού εἶχε ὁ ἴδιος μέ τόν Μέγα Βασίλειο. Ὁ ἴδιος ἔλεγε, ὅτι «ἐφαίνετο νά ἔχωμεν οἱ δύο μας μίαν ψυχήν πού ἐκατοικοῦσεν εἰς δύο σώματα. Τότε πλέον ἐγίναμεν τά πάντα ὁ ἕνας διά τόν ἄλλον, ὁμόστεγοι, ὁμοτράπεζοι, συμφυεῖς, ἀποβλέποντες εἰς τό ἴδιο καί πάντοτε αὐξάνοντες ὁ ἕνας τόν πόθο τοῦ ἄλλου, ὥστε νά γίνῃ θερμότερος καί μόνιμος».

Ἄς δοῦμε λοιπόν πῶς ἐκτίσθη αὐτή ἡ ζηλευτή, εὐλογημένη καί πασίγνωστη φιλία τῶν δύο μεγάλων ἀνδρῶν καί ἁγίων πατέρων μας. Ἔτσι θά διδαχθοῦμε κι ἐμεῖς τά μεγάλα μυστικά τῆς εὐτυχισμένης ζωῆς.

Ἡ ἀληθινή φιλία πρέπει νά εἶναι «θεῖος καί φρόνιμος ἔρως» ἀπηλλαγμένος ἁμαρτίας. Γράφει ὁ ἅγιος Γρηγόριος: «Οἱ σωματικοί ἔρωτες, καθώς ἀφοροῦν τά πράγματα πού περνοῦν, περνοῦν κι ἐκεῖνοι ὅπως τά ἐαρινά λουλούδια. Οὔτε ἡ φλόγα μένει, ὅταν τά ξύλα τελιώσουν, ἀλλά χάνεται μαζί μέ αὐτά πού τήν τρέφουν, οὔτε ὁ πόθος ὑπάρχει, ὅταν τό προσάναμμα σβήση. Οἱ θεῖοι ὅμως καί φρόνιμοι ἔρωτες, ἐπειδή ἀναφέρονται εἰς κάτι σταθερόν, διά τοῦτο ἀκριβῶς εἶναι μονιμώτεροι καί ὅσον περισσότερον παρουσιάζεται τό κάλλος των τόσον περισσότερον συνδέουν τούς ἐραστές μέ αὐτό καί μεταξύ των. Αὐτός εἶναι ὁ νόμος τοῦ ἰδικοῦ μας ἔρωτος».

Μιά δυνατή φιλία γεννᾶται, ὅταν οἱ φίλοι διεξάγουν κοινό ἀγῶνα καί ἁμιλλῶνται εἰς τήν κατάκτησιν τῶν ὑψηλῶν κορυφῶν τῆς ἀρετῆς. Γράφει γι᾽ αὐτή τήν κοινή ἐπιδίωξιν τοῦ ἰδίου καί τοῦ Μεγάλου Βασιλείου ὁ ἅγιος Γρηγόριος: «Κοινή ἐπιδίωξις καί τῶν δύο ἡ ἀρετή καί ἡ συμμόρφωσις τῆς ζωῆς μας πρός τίς μελλοντικές ἐλπίδες». Ἐξομολογεῖται διά τόν θεῖον πόθον των: «Τήν ἐπιδίωξιν αὐτήν ἔχοντες ἐμπρός μας κατευθήναμεν τήν ζωήν μας ὁλόκληρον καί κάθε ἐνέργειάν μας· μᾶς ὡδηγοῦσεν ἡ ἐντολή καί ἠκονίζαμεν ὁ ἕνας εἰς τόν ἄλλον τήν ἀρετήν μας καί εἴμεθα, ἐάν δέν εἶναι ὑπερβολικόν τοῦτο νά εἴπω, ὁ ἕνας διά τόν ἄλλον κανών καί μέτρον, μέ τά ὁποῖα διακρίνεται τό ὀρθόν καί τό μή ὀρθόν».

Ἡ ἰδανική φιλία ἀνθεῖ σέ περιβάλλοντα ἀμόλυντα ἀπό τήν ἁμαρτία καί τήν συναναστροφή τῶν κακῶν καί τῶν πονηρῶν. Προσέξτε ἰδιαίτερα τίς συνετές παρατηρήσεις τοῦ ἁγίου Πατέρα μας Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου: «Ἀπό τούς σπουδαστές μας συναναστρεφόμεθα, ὄχι βέβαια τούς πιό ἀνήθικους ἀλλά τούς πιό φρόνιμους· οὔτε τούς πιό ἐριστικούς ἀλλά τούς πιό εἰρηνικούς καί ἐκείνους πού ἡ συναναστροφή των εἶναι ὠφελιμωτέρα. Διότι ἐγνωρίζαμεν ὅτι εἶναι εὐκολώτερον νά λάβῃς τήν ἀσθένειαν παρά νά χαρίσῃς τήν ὑγείαν. Καί εἰς τά μαθήματα ἐφθάσαμεν νά χαιρώμεθα ὄχι μέ τά πιό εὐχάριστα ἀλλά μέ τά πιό ὠφέλιμα. Ἐπειδή καί ἀπό αὐτά οἱ νέοι συμμορφώνονται πρός τήν ἀρετήν ἤ τήν κακίαν». Μακάρι ὅλοι μας νά μπορέσουμε νά κάνουμε αὐτές τίς ἀθάνατες συμβουλές κανόνες καί νόμους ζωῆς.

Ἡ ἀληθινή φιλία στηρίζεται στούς ἀποστολικούς λόγους καί νόμους: «ὅποιος ἀγαπᾶ δέν ζητεῖ τίποτε διά τόν ἑαυτόν του». Καί «Διά τῆς φιλαδελφίας νά γίνεσθε φιλόστοργοι μεταξύ σας. Νά προλαμβάνη ὁ καθένας τούς ἄλλους εἰς τό νά τούς ἀποδίδη τιμήν». Αὐτά ἐφήρμοζαν οἱ θεϊκοί πατέρες, ὅπως ἀναφέρει ὁ ἴδιος σεβαστός πατέρας μας Γρηγόριος: «Ἀγωνιζόμεθα καί οἱ δυό, ὄχι ποιός νά ἔχῃ ὁ ἴδιος τό πρωτεῖον, ἀλλά πῶς νά τό παραχωρήσῃ εἰς τόν ἄλλον· τήν εὐδοκίμησιν ὁ ἕνας τοῦ ἄλλου τήν ἐθεωρούσαμεν ἰδικήν μας… πρέπει νά πεισθῆτε ὅτι ἐζούσαμεν ὁ ἕνας μέσα εἰς τό εἶναι τοῦ ἄλλου καί δίπλα εἰς τόν ἄλλον». Ἡ ἀγάπη καί ὁ σεβασμός πού εἶχε ὁ ἅγιος Γρηγόριος εἰς τόν Μέγα Βασίλειον φαίνεται στά πιό κάτω λόγια μέ τά ὁποῖα συγκρίνεται ὁ ἴδιος μέ τόν φίλο του. Γράφει: «Τό ὡραιότερον εἶναι ὅτι ἐσχηματίσθη ἀπό ἐμᾶς μία ἀδελφότης πού ἐκεῖνος διεμόρφωνε καί κατηύθυνεν ὡς ἀρχηγός μέ κοινές ἱκανοποήσεις, μολονότι ἐγώ ἔτρεχα πεζός δίπλα εἰς ἅρμα Λυδικόν (ταχυδρόμον δηλαδή), ὅπου καί ὅπως ἐπήγαινεν ἑκεῖνος».

Τήν ἀληθινή φιλία συνδέει καί ὁ κοινός σκοπός τῆς ζωῆς. Ἔτσι ἄρχισε ἡ φιλία μας, ἀποκαλύπτει ὁ θεῖος πατέρας «καθώς μέ τό πέρασμα τοῦ καιροῦ ὡμολογήσαμεν τόν πόθον μας ὁ ἕνας εἰς τόν ἄλλον καί ὅτι αὐτό πού μᾶς ἐνδιέφερε ἦταν ἡ φιλοσοφία, τότε πλέον ἐγίναμεν τά πάντα ὁ ἕνας διά τόν ἄλλον».

Τήν γνήσια φιλίαν συνδέουν οἱ κοινές ἀρχές καί οἱ κοινές ἀντιλήψεις. Γι᾽ αὐτό τό θέμα γράφει ὁ ἅγιος Γρηγόριος: «Τίποτε, νομίζω δέν ἀξίζει, ἐάν δέν ὁδηγεῖ εἰς τήν ἀρετήν καί δέν κάνει καλυτέρους ὅσους ἀσχολοῦνται μέ αὐτό. Διά τούς ἄλλους ὑπάρχουν διάφορες ὀνομασίες ἤ ἀπό τόν πατέρα ἤ ἀπό τήν οἰκογένειαν ἤ ἀπό τό ἐπάγγελμα καί τίς πράξεις των. Ἐμεῖς ὅμως ἔχομεν τό μέγα προσόν καί ὄνομα νά εἴμεθα καί νά λεγώμεθα χριστιανοί. Αὐτό ἦτο ἡ μεγαλυτέρα καύχησις γιά μᾶς».

Ἡ μεγάλη φιλία ἐκδηλώνεται μέ τρυφερότηττα, εὐαισθησία, στοργή καί φιλαδελφία. Ὁ ἅγιος Γρηγόριος ἀναφέρεται εἰς τόν φίλον του καί τόν ἀποκαλεῖ «ὁ ἐμός Βασίλειος». Δηλαδή «ὁ δικός μου Βασίλειος». Ἔτσι γίνεται, ὅταν ἡ φιλία εἶναι ἀνιδιοτελής, καθαρή καί λουσμένη στό φῶς τῆς χριστιανικῆς ἀγάπης καί ἀρετῆς. Τί λέτε; Πῶς σᾶς φαίνονται αὐτά; Δοκιμάστε τα καί θά βεβαιωθῆτε, ὅτι θά σᾶς βοηθήσουν νά δημιουργήσετε γερές καί ἰσχυρές φιλίες, πού θά ἀντέξουν στόν χρόνο καί στήν τρικυμία τῆς ζωῆς σας.

Αὐτή ἡ φιλία τῶν ἁγίων ἀνδρῶν διεφημίσθη παντοῦ εἰς τόν τότε κόσμον καί ἔμεινεν εἰς τήν ἱστορίαν. Τό ὁμολογεῖ ὁ ἴδιος ὁ ἅγιος Γρηγόριος. Γράφει: «Αὐτά ἔκαμαν νά γίνωμεν γνωστοί εἰς τούς διδασκάλους καί τούς συναδέλφους μας, γνωστοί εἰς ὅλην τήν Ἑλλάδα, καί μάλιστα εἰς τούς πιό ἐπιφανεῖς Ἕλληνες. Εἴχαμεν πλέον ξεπεράσει τά σύνορα τῆς Ἑλλάδος, ὅπως ἔγινε σαφές ἀπό διηγήσεις πολλῶν. Ἠκούοντο οἱ διδάσκαλοί μας εἰς ὅσους ἠκούοντο αἱ Ἀθῆναι, συνακουόμεθα καί ἐμεῖς οἱ δύο καί συναναστρεφόμεθα εἰς τόσους ἀνθρώπους, εἰς ὅσους καί οἱ δάσκαλοί μας καί δέν ἤμεθα ἕνα ζεῦγος ἄσημον καί κοντά καί μακράν τῶν διδασκάλων μας».

Ὁ ἴδιος θεοφόρος καί ἁγιοπνευματοκίνητος Πατέρας ἔγραψε καί τό ὡραιότατον ἐγκώμιον τῆς φιλίας:

«Μέ τίποτε ἀπό ὅ,τι ὑπάρχει εἰς τόν κόσμον δέν μπορεῖ κανείς νά συγκρίνῃ ἕνα πιστόν φίλον, καί τό κάλλος του δέν ἔχει ὅρια». «Ὁ πιστός φίλος εἶναι ἰσχυρά προστασία» (Σοφ. Σολ. ς’ 14-15) καί βασίλειον ὀχυρωμένον. Ὁ πιστός φίλος εἶναι ἔμψυχος θησαυρός. Ὁ πιστός φίλος εἶναι πολυτιμότερος ἀπό χρυσάφι καί ἀπό πολλούς πολυτίμους λίθους. Ὁ πιστός φίλος εἶναι κῆπος περιφραγμένος καί πηγή σφραγισμένη, τά ὁποῖα ἀνοίγουν πότε-πότε διά νά τά ἐπισκεφθῇ καί νά τά ἀπολαύσῃ κανείς. Ὁ πιστός φίλος εἶναι λιμάνι ἀναψυχῆς. Ἄν δέ εἶναι καί πιό συνετός, πόσον καλύτερον εἶναι τοῦτο; Ἐάν δέ εἶναι καί πολύ μορφωμένος καί διαθέτη παντοειδῆ μόρφωσιν, τήν ἰδικήν μας λέγω καί ἐκείνην ἡ ὁποία ἦτο κάποτε ἰδική μας, πόσον καλύτερον εἶναι αὐτό; Ἐάν δέ καί υἱός τοῦ φωτός (Ἰωάν. ιβ’ 36, Ἐφεσ. ε’ 8), ἤ ἄνθρωπος τοῦ Θεοῦ (Δ’ Βασιλ. α’ 9), ἤ ἄνθρωπος ὁ ὁποῖος προσεγγίζει τόν Θεόν (Ἰεζεκιήλ μγ’ 19), ἤ ἔχει ἀνωτέρας, πνευματικάς ἐπιθυμίας (Δαν. θ’ 23), ἤ εἶναι ἄξιος νά φέρη ἕνα χαρακτηρισμόν ἀπό ἐκείνους μέ τούς ὁποίους τιμᾶ ἡ Γραφή τούς ἐνθέους καί ὑψηλούς, οἱ ὁποῖοι ἀνήκουν εἰς ἀνωτέραν τάξιν, γεγονός τό ὁποῖον ἀποτελεῖ ἤδη δῶρον τοῦ Θεοῦ καί εἶναι σαφῶς ἀνώτερον ἀπό τήν ἰδικήν μας ἀξίαν».

Ταῦτα ἐκ τῶν ἔργων τοῦ ἱεροῦ Πατρός Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου:

α) Λόγος μγ’ «Εἰς τόν Μέγαν Βασίλειον» παρ. 19, 20, 21. Ε.Π.Ε. τ. 6 σελ. 161 καί ἑξῆς.
β) Λόγος ια’ «Εἰς Γρηγόριον Νύσσης ἐπιστάντα μετά τήν χειροτονίαν» παρ. 1. Ε.Π.Ε. τ. 1 σελ. 285.

St. Gregory the Theologian-On the Revelation of the Holy Spirit

St. Gregory the Theologian ca. 329-389

 

The Old Testament proclaimed the Father openly, and the Son more obscurely. The New manifested the Son, and suggested the Deity of the Spirit. Now the Spirit Himself dwells among us, and supplies us with a clearer demonstration of Himself. For it was not safe, when the Godhead of the Father was not yet acknowledged, plainly to proclaim the Son; nor when that of the Son was not yet received to burden us further (if I may use so bold an expression) with the Holy Ghost; lest perhaps people might, like men loaded with food beyond their strength, and presenting eyes as yet too weak to bear it to the sun’s light, risk the loss even of that which was within the reach of their powers; but that by gradual additions, and, as David says, Goings up, and advances and progress from glory to glory, the Light of the Trinity might shine upon the more illuminated. For this reason it was, I think, that He gradually came to dwell in the Disciples, measuring Himself out to them according to their capacity to receive Him, at the beginning of the Gospel, after the Passion, after the Ascension, making perfect their powers, being breathed upon them, and appearing in fiery tongues. And indeed it is little by little that He is declared by Jesus, as you will learn for yourself if you will read more carefully. I will ask the Father, He says, and He will send you another Comforter, even the spirit of Truth. This He said that He might not seem to be a rival God, or to make His discourses to them by another authority. Again, He shall send Him, but it is in My Name. He leaves out the I will ask, but He keeps the Shall send, then again, I will send,—His own dignity. Then shall come, the authority of the Spirit.

You see lights breaking upon us, gradually; and the order of Theology, which it is better for us to keep, neither proclaiming things too suddenly, nor yet keeping them hidden to the end. For the former course would be unscientific, the latter atheistical; and the former would be calculated to startle outsiders, the latter to alienate our own people. I will add another point to what I have said; one which may readily have come into the mind of some others, but which I think a fruit of my own thought. Our Saviour had some things which, He said, could not be borne at that time by His disciples (though they were filled with many teachings), perhaps for the reasons I have mentioned; and therefore they were hidden. And again He said that all things should be taught us by the Spirit when He should come to dwell amongst us. Of these things one, I take it, was the Deity of the Spirit Himself, made clear later on when such knowledge should be seasonable and capable of being received after our Saviour’s restoration, when it would no longer be received with incredulity because of its marvelous character. For what greater thing than this did either He promise, or the Spirit teach. If indeed anything is to be considered great and worthy of the Majesty of God, which was either promised or taught.

This, then, is my position with regard to these things, and I hope it may be always my position, and that of whosoever is dear to me; to worship God the Father, God the Son, and God the Holy Ghost, Three Persons, One Godhead, undivided in honour and glory and substance and kingdom, as one of our own inspired philosophers not long departed showed. Let him not see the rising of the Morning Star, as Scripture says, nor the glory of its brightness, who is otherwise minded, or who follows the temper of the times, at one time being of one mind and of another at another time, and thinking unsoundly in the highest matters. For if He is not to be worshipped, how can He deify me by Baptism? But if He is to be worshipped, surely He is an Object of adoration, and if an Object of adoration He must be God; the one is linked to the other, a truly golden and saving chain. And indeed from the Spirit comes our New Birth, and from the New Birth our new creation, and from the new creation our deeper knowledge of the dignity of Him from Whom it is derived. This, then, is what may be said by one who admits the silence of Scripture. 

 (Oration 31: Fifth Theological Oration 26-29)

Gregory the Theologian-Unity Found Its Rest In Trinity..

Saint Gregory The Theologian

BUT Monarchy is that which we hold in honour. It is, however, a Monarchy that is not limited to one Person, for it is possible for Unity if at variance with itself to come into a condition of plurality; but one which is made of an equality of Nature and a Union of mind and an identity of motion, and a convergence of its elements to unity - a thing which is impossible to the created nature - so that though numerically distinct there is no severance of Essence. Therefore Unity having from all eternity arrived by motion at Duality, found its rest in Trinity. This is what we mean by Father and Son and Holy Ghost. The Father is the Begetter and the Emitter; without passion of course, and without reference to time, and not in a corporeal manner. The Son is the Begotten, and the Holy Ghost the Emission; for I know not how this could be expressed in terms altogether excluding visible things. 

 For we shall not venture to speak of "an overflow of goodness," as one of the Greek Philosophers dared to say, as if it were a bowl overflowing, and this in plain words in his Discourse on the First and Second Causes. Let us not ever look on this Generation as involuntary, like some natural overflow, hard to be retained, and by no means befitting our conception of Deity. Therefore let us confine ourselves within our limits, and speak of the Unbegotten and the Begotten and That which proceeds from the Father, as somewhere God the Word Himself saith. 

When did these come into being? They are above all "When." But, if I am to speak with something more of boldness,-when the Father did. And when did the Father come into being. There never was a time when He was not. And the same thing is true of the Son and the Holy Ghost. Ask me again, and again I will answer you, When was the Son begotten? When the Father was not begotten. And when did the Holy Ghost proceed? When the Son was, not proceeding but, begotten-beyond the sphere of time, and above the grasp of reason; although we cannot set forth that which is above time, if we avoid as we desire any expression which conveys the idea of time. For such expressions as "when" and "before" and "after" and "from the beginning" are not timeless, however much we may force them; unless indeed we were to take the Aeon, that interval which is coextensive with the eternal things, and is not divided or measured by any motion, or by the revolution of the sun, as time is measured.  

How then are They not alike unoriginate, i f They are coeternal? Because They are from Him, though not after Him. For that which is unoriginate is eternal, but that which is eternal is not necessarily unoriginate, so long as it may be referred to the Father as its origin. Therefore in respect of Cause They are not unoriginate; but it is evident that the Cause is not necessarily prior to its effects, for the sun is not prior to its light. And yet They are in some sense unoriginate, in respect of time, even though you would scare simple minds with your quibbles, for the Sources of Time are not subject to time. 

 But they say, The Unbegotten and the Begotten are not the same; and if this is so, neither is the Son the same as the Father. It is clear, without saying so, that this line of argument manifestly excludes either the Son or the Father from the Godhead. For if to be Unbegotten is the Essence of God, to be begotten is not that Essence; if the opposite is the case, the Unbegotten is excluded. What argument can contradict this? Choose then whichever blasphemy you prefer, my good inventor of a new theology, if indeed you are anxious at all costs to embrace a blasphemy. In the next place, in what sense do you assert that the Unbegotten and the Begotten are not the same? If you mean that the Uncreated and the created are not the same, I agree with you; for certainly the Unoriginate and the created are not of the same nature. But if you say that He That begat and That which is begotten are not the same, the statement is inaccurate. For it is in fact a necessary truth that they are the same. For the nature of the relation of Father to Child is this, that the offspring is of the same nature with the parent. 

 Or we may argue thus again. What do you mean by Unbegotten and Begotten, for if you mean the simple fact of being unbegotten or begotten, these are not the same; but if you mean Those to Whom these terms apply, how are They not the same? For example, Wisdom and Unwisdom are not the same in themselves, but yet both are attributes of man, who is the same; and they mark not a difference of essence, but one external to the essence. Are immortality and innocence and immutability also the essence of God? If so God has many essences and not one; or Deity is a compound of these. For He cannot be all these without composition, if they be essences.

Source:  http://www.ellopos.net/elpenor/greek-texts/fathers/gregory-theologian-trinity.asp

Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος:Δώσε κάτι, έστω και ελάχιστο, σ’ εκείνον που έχει ανάγκη!

Μετά την παράβαση, λοιπόν, εμφανίστηκαν οι φθόνοι και οι φιλονικίες και η δολερή τυραννία του διαβόλου, που παρασύρει πάντα με τη λαιμαργία της ηδονής και ξεσηκώνει τους πιο τολμηρούς ενάντια στους πιο αδύνατους. Μετά την παράβαση, το ανθρώπινο γένος χωρίστηκε σε διάφορες φυλές με διάφορα ονόματα και η πλεονεξία κατακερμάτισε την ευγένεια  της φύσεως, αφού πήρε και το νόμο βοηθό της.

Εσύ, όμως, να κοιτάς την αρχική ενότητα και ισότητα, όχι την τελική διαίρεση· όχι το νόμο που επικράτησε, αλλά το νόμο του Δημιουργού. Βοήθησε, όσο μπορείς, τη φύση, τίμησε την πρότερη ελευθερία, δείξε σεβασμό στον εαυτό σου, συγκάλυψε την ατιμία του γένους σου, παραστάσου στην αρρώστια, σύντρεξε στην ανάγκη.

Παρηγόρησε ο γερός τον άρρωστο, ο πλούσιος τον φτωχό, ο όρθιος τον πεσμένο, ο χαρούμενος τον λυπημένο, ο ευτυχισμένος τον δυστυχισμένο.

Δώσε κάτι στο Θεό ως δώρο ευχαριστήριο, για το ότι είσαι ένας απ” αυτούς που μπορούν να ευεργετούν  και όχι απ” αυτούς που έχουν ανάγκη να ευεργετούνται, για το ότι δεν περιμένεις εσύ βοήθεια από τα χέρια άλλων, αλλ” από τα δικά σου χέρια περιμένουν άλλοι βοήθεια.

Πλούτισε όχι μόνο σε περιουσία, μα και σε ευσέβεια, όχι μόνο σε χρυσάφι, μα και σε αρετή, ή καλύτερα μόνο σε αρετή.

Γίνε πιο τίμιος από τον πλησίον με την επίδειξη περισσότερης καλοσύνης. Γίνε θεός για τον δυστυχισμένο με τη μίμηση της ευσπλαχνίας του Θεού.

Δώσε κάτι, έστω και ελάχιστο, σ” εκείνον που έχει ανάγκη. Γιατί και το ελάχιστο δεν είναι ασήμαντο για τον άνθρωπο που όλα τα στερείται, μα ούτε και για το Θεό, εφόσον είναι ανάλογο με τις δυνατότητές σου. Αντί για μεγάλη προσφορά, δώσε την προθυμία σου. Κι αν δεν έχεις τίποτα, δάκρυσε. Η ολόψυχη συμπάθεια είναι μεγάλο φάρμακο γι” αυτόν που δυστυχεί. Η αληθινή συμπόνια ανακουφίζει πολύ από τη συμφορά.

Δεν έχει μικρότερη αξία, αδελφέ μου, ο άνθρωπος από το ζώο, που, αν χαθεί ή πέσει σε χαντάκι, σε προστάζει ο νόμος να το σηκώσεις και να το περιμαζέψεις (Δευτ. 22:1-4). Πόση ευσπλαχνία, επομένως, οφείλουμε να δείχνουμε στους συνανθρώπους μας, όταν ακόμα και με τ” άλογα ζώα έχουμε χρέος να είμαστε πονετικοί;

 «Δανείζει το Θεό όποιος ελεεί φτωχό», λέει η Γραφή (Παροιμ. 19:17). Ποιος δεν δέχεται τέτοιον οφειλέτη, που, εκτός από το δάνειο, θα δώσει και τόκους, όταν έρθει ο καιρός; Και αλλού πάλι λέει: «Με τις ελεημοσύνες και με την τιμιότητα καθαρίζονται οι αμαρτίες» (Παροιμ. 15:27α).

Ας καθαριστούμε, λοιπόν, με την ελεημοσύνη, ας πλύνουμε με το καλό βοτάνι τις βρωμιές και τους λεκέδες μας, ας γίνουμε άσπροι, άλλοι σαν το μαλλί και άλλοι σαν το χιόνι, ανάλογα με την ευσπλαχνία του ο καθένας. «Μακάριοι», λέει, «όσοι δείχνουν έλεος στους άλλους, γιατί σ” αυτούς θα δείξει ο Θεός το έλεός Του» (Ματθ. 5:7). Το έλεος υπογραμμίζεται στους μακαρισμούς. Και αλλού: «Μακάριος είν” εκείνος που σπλαχνίζεται τον φτωχό και τον στερημένο» (Ψαλμ. 40:2). Και: «Αγαθός άνθρωπος είν” εκείνος που συμπονάει τους άλλους και τους δανείζει» (Ψαλμ. 111:5). Και: «Παντοτινά ελεεί και δανείζει ο δίκαιος» (Ψαλμ. 36:26). Ας αρπάξουμε το μακαρισμό, ας τον κατανοήσουμε, ας ανταποκριθούμε στην κλήση του, ας γίνουμε αγαθοί άνθρωποι. Ούτε η νύχτα να μη διακόψει τη ελεημοσύνη σου. «Μην πεις. »Φύγε τώρα και έλα πάλι αύριο να σου δώσω βοήθεια»» (Παροιμ. 3:28), γιατί μπορεί από σήμερα ως αύριο να συμβεί κάτι, που θα ματαιώσει την ευεργεσία.

Η φιλανθρωπία είναι το μόνο πράγμα που δεν παίρνει αναβολή. «Μοίραζε το ψωμί σου  σ” εκείνους που δεν έχουν στέγη» (Ησ. 58:7). Και αυτά να τα κάνεις με προθυμία. «Όποιος ελεεί», λέει ο απόστολος, «ας το κάνει με ευχαρίστηση και γλυκύτητα» (Ρωμ. 12:8).

Με την προθυμία, το καλό σου λογαριάζεται σαν διπλό. Η ελεημοσύνη που γίνεται με στενοχώρια ή εξαναγκασμό, είναι άχαρη και άνοστη. Να πανηγυρίζουμε πρέπει, όχι να θρηνούμε, όταν κάνουμε καλοσύνες.

Μήπως νομίζεις πως η φιλανθρωπία δεν είναι αναγκαία, αλλά προαιρετική; Μήπως νομίζεις πως δεν αποτελεί νόμο, αλλά συμβουλή και προτροπή; Πολύ θα το “θελα κι εγώ έτσι να είναι. Και έτσι το νόμιζα. Μα με φοβίζουν όσα λέει η Γραφή για εκείνους που, την ημέρα της Κρίσεως, ο Δίκαιος Κριτής βάζει στ” αριστερά Του, σαν κατσίκια, και τους καταδικάζει (Ματθ. 25:31-46). Αυτοί δεν καταδικάζονται γιατί έκλεψαν ή λήστεψαν ή ασέλγησαν ή έκαναν οτιδήποτε άλλο απ” όσα απαγορεύει ο Θεός, αλλά γιατί δεν έδειξαν φροντίδα για το Χριστό μέσω των δυστυχισμένων ανθρώπων.

Όσο είναι καιρός, λοιπόν, ας επισκεφθούμε το Χριστό, ας Τον περιποιηθούμε, ας Τον θρέψουμε, ας Τον ντύσουμε, ας Τον περιμαζέψουμε, ας Τον τιμήσουμε. Όχι μόνο με τραπέζι, όπως μερικοί, όχι μόνο με μύρα, όπως η Μαρία, όχι μόνο με τάφο, όπως ο Αριμαθαίος Ιωσήφ, όχι μόνο με ενταφιασμό, όπως ο φιλόχριστος Νικόδημος, όχι μόνο με χρυσάφι, λιβάνι και σμύρνα, όπως οι μάγοι πρωτύτερα.

Μα επειδή ο Κύριος των όλων θέλει έλεος και όχι θυσία και επειδή η ευσπλαχνία είναι καλύτερη από τη θυσία μυριάδων καλοθρεμμένων αρνιών, ας Του την προσφέρουμε μέσου εκείνων που έχουν ανάγκη, μέσω εκείνων που βρίσκονται σήμερα σε δεινή θέση, για να μας υποδεχθούν στην ουράνια βασιλεία, όταν φύγουμε από τον κόσμο τούτο και πάμε κοντά στον Κύριο μας, το Χριστό, στον οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος

πηγή: Με παρρησία

Αγ. Γρηγόριος ο Θεολόγος-Συμβουλές για έναν πετυχημένο γάμο..

 

Ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος έστειλε σε μια πνευματική του θυγατέρα, (την Ολυμπιάδα), την κατωτέρω επιστολή σα «δώρο» για τον γάμο της, που μόλις τέλεσε.

Η κατωτέρω επιστολή έχει βάθος Θεολογίας και ψυχολογίας. Και πάνω απ’ όλα δίνει στη σύζυγο πολύτιμες συμβουλές για έναν πετυχημένο γάμο. Γράφει (Μετάφραση υπό κ. Αθηνάς Α. Καραμπέτσου, φιλολόγου, βλ. “Ορθόδοξος Τύπος”, φ. 31.3.2000, σελ. 3):

«Κόρη μου, στους γάμους σου εγώ ο πνευματικός σου πατέρας, ο Γρηγόριος, σου κάνω δώρο τούτο το ποίημα. Και είναι ό,τι καλλίτερο η συμβουλή του πατέρα.

Άκου λοιπόν Ολυμπιάδα μου:

1. Ξέρω ότι θέλεις να είσαι πραγματική χριστιανή. Και μια πραγματική χριστιανή πρέπει όχι μόνο να είναι, αλλά και να φαίνεται. Γι αυτό, σε παρακαλώ, να προσέξεις την εξωτερική σου εμφάνιση. Να είσαι απλή. Το χρυσάφι, δεμένο σε πολύτιμες πέτρες, δεν στολίζει γυναίκες σαν και σένα. Πολύ περισσότερο το βάψιμο. Δεν ταιριάζει στο πρόσωπό σου, την εικόνα του Θεού, να την παραποιής και να την αλλάζεις, μόνο και μόνο για να αρέσεις. Ξέρε το ότι αυτό είναι φιλαρέσκεια και να μένεις απλή στην εμφάνιση. Τα βαρύτιμα και πολυτελή φορέματα, ας τα φορούν εκείνες, που δεν επιθυμούν ανώτερη ζωή, που δεν ξέρουν τι θα πει πνευματική ακτινοβολία. Εσύ, όμως έβαλες μεγάλους και υψηλούς στόχους στη ζωή σου. Κι αυτοί οι στόχοι σου ζητούν όλη τη φροντίδα κι όλη την προσοχή. (…)

2. Με το γάμο, η στοργή και η αγάπη σου να είναι φλογερή και αμείωτη για κείνον, που σου δώσε ο Θεός. Για κείνον, πού ‘γινε το μάτι της ζωής σου και σου ευφραίνει την καρδιά. Κι αν κατάλαβες πως ο άνδρας σου σε αγαπάει περισσότερο απ’ όσο τον αγαπάς εσύ, μη κυττάξης να του πάρεις τον αέρα, κράτα πάντα τη θέση που σου ορίζει το Ευαγγέλιο.

3. Εσύ να ξέρεις ότι είσαι γυναίκα, έχεις μεγάλο προορισμό, αλλά διαφορετικό από τον άνδρα, που πρέπει να είναι η κεφαλή. Άσε την ανόητη ισότητα των δύο φύλων και προσπάθησε να καταλάβης τα καθήκοντα του γάμου. Στην εφαρμογή τους θα δεις πόση αντοχή χρειάζεται για ν’ ανταποκριθείς, όπως πρέπει, σ’ αυτά τα καθήκοντα, αλλά και πόση δύναμη κρύβεται στο ασθενές φύλο.

4. Θα ξερής, πόσο εύκολα θυμώνουν οι άνδρες. Είναι ασυγκράτητοι και μοιάζουν με λιοντάρια. Σ’ αυτό το σημείο η γυναίκα πρέπει να είναι δυνατότερη και ανώτερη. Πρέπει να παίζη το ρόλο του θηριοδαμαστή. Τι κάνει ο θηριοδαμαστής όταν βρυχάται το θηρίο; Γίνεται περισσότερο ήρεμος και με την καλωσύνη καταπραΰνει την οργή. Του μιλάει γλυκά και μαλακά, το χαϊδεύει, το περιποιείται και πάλι το χαϊδεύει κι έτσι το καταπραΰνει (…)

5. Ποτέ μη κατηγορήσης και αποπάρης τον άνδρα σου για κάτι που έκανε στραβό. Ούτε πάλι για την αδράνειά του, έστω κι αν το αποτέλεσμα δεν είναι αυτό που ήθελες εσύ. Γιατί ο διάβολος είναι αυτός, που μπαίνει εμπόδιο στην ομοψυχία των συζύγων (…)

6. Να έχετε κοινά τα πάντα και τις χαρές και τις λύπες. Γιατί ο γάμος όλα σας τα έκανε κοινά. Κοινές και οι φροντίδες, γιατί έτσι το σπίτι θα στεριώση. Να συμβάλλης εκφράζοντας τη γνώμη σου, ο άνδρας όμως ας αποφασίζη.

7. Όταν τον βλέπης λυπημένο, συμμερίσου τη λύπη του εκείνη την ώρα. Γιατί είναι μεγάλη ανακούφιση στη λύπη, η λύπη των φίλων. Όμως αμέσως να ξαστεριάζη η όψη σου και νά σαι ήρεμη χωρίς αγωνία. Η γυναίκα είναι το ακύμαντο λιμάνι για το θαλασσοδαρμένο σύζυγο.

8. Να ξέρης ότι η παρουσία σου στο σπίτι σου είναι αναντικατάστατη, γι’ αυτό πρέπει να το αγαπήσης μ’ όλες τις φροντίδες του νοικοκυριού. Να το βλέπης σαν βασίλειό σου,’και να μη συχνοβγαίνης από το κατώφλι σου. Άφησε τις έξω δουλειές για τον άνδρα.

9. Πρόσεχε τις συναναστροφές σου. Πρόσεξε τις συγκεντρώσεις, που πηγαίνεις. Μη πας σε άπρεπες συγκεντρώσεις, γιατί είναι μεγάλος κίνδυνος για την αγνότητά σου. Αυτές οι συναναστροφές αφαιρούν την ντροπή κι απ΄ τις ντροπαλές, σμίγουν μάτια με μάτια, κι όταν φύγη η ντροπή γεννιούνται όλα τα χειρότερα κακά («αιδώς οιχομένη, πάντων γενέτειρα κακίστων»). Τις σοβαρές όμως συγκεντρώσεις με συνετούς φίλους να τις επιζητής, για να εντυπώνεται στο νου σου ένας καλός λόγος, ή κάποιο ελάττωμα να κόψης ή να καλλιεργήσης τους δεσμούς σου με εκλεκτές ψυχές.

Μη εμφανίζεσαι ανεξέλεγκτα σε οποιονδήποτε, αλλά στους σώφρονες συγγενείς σου, στους ιερείς και σε σοβαρούς νεώτερους ή ηλικιωμένους.

Μη συναναστρέφεσαι φαντασμένες γυναίκες, που έχουν στο νου τους στο έξω, για επίδειξη. Ούτε ακόμα άνδρες ευσεβείς, που ο σύζυγός σου δεν θέλει στο σπίτι, αν και συ τόσο πολύ τους εκτιμάς. Υπάρχει για σένα πιο ακριβό πράγμα από τον καλό σου σύζυγο, που τόσο αγαπάς;

10. Επαινώ τις γυναίκες, που δεν τις ξέρουν οι πολλοί άνδρες. Μη τρέχης σε τραπέζια κοσμικά και ας είναι για γάμο ή για γενέθλια. Εκεί ανάβουν άνομοι πόθοι, με τους χορούς, τους πήδους και τα γέλια, την ψεύτικη ευχαρίστηση, που παραπλανεύουν ακόμη και τους αγνούς και σώφρονες. Και η αγνότητα είναι τόσο λεπτό πράγμα! Σαν το κερί στις ακτίνες του ήλιου! Απόφευγε ακόμα και στο σπίτι σου τα κοσμικά τραπέζια. Αν μπορούσαμε να περιορίσουμε τις ορέξεις της κοιλιάς, θα κυριαρχούσαμε στα πάθη μας.

11. Κράτα την μορφή σου γαλήνια και μη την αλλοιώνης ούτε με μορφασμούς, όταν είσαι θυμωμένη. Στολίδια τ’ αυτιά νάχουν όχι μαργαριτάρια, αλλά ν΄ ακούν καλά λόγια και να βάζουν για τα άσχημα λουκέτο στο νου. Έτσι, είτε κλειστά είναι, είτε ανοιχτά, η ακοή θα μένη αγνή.

12. Όσο για τα μάτια, είναι κείνα, που δείχνουν όλο το εσωτερικό της ψυχής. Ας σταλάζη αγνό κοκκίνισμα η παρθενική ντροπή κάτω από τα βλέφαρά σου και ας προκαλή τη σεμνότητα και την αγνή ντροπή σε όσους σε βλέπουν και σ’ αυτόν ακόμα το σύζυγό σου. Είναι πολλές φορές προτιμότερο, για πολλά πράγματα, να κρατάς κλειστά τα μάτια, χαμηλώνοντας το βλέμμα.

13. Και τώρα στη γλώσσα. Θάχης πάντα εχθρό τον άνδρα σου, αν έχης γλώσσα αχαλίνωτη, έστω κι αν έχης χίλια άλλα χαρίσματα. Γλώσσα ανόητη βάζει, πολλές φορές, σε κίνδυνο και τους αθώους. Προτίμα κι όταν ακόμα έχης δίκιο, τη σιωπή. Είναι προτιμότερη για να μη ριχοκινδυνεύσης να πης ένα άτοπο λόγο. Κι αν έχης την επιθυμία να λες πολλά, το καλλίτερο είναι να σωπαίνης.

Πρόσεχε ακόμα και το βάδισμά σου. Μετράει στη σωφροσύνη.

14. Και τούτο πρόσεξε και άκουσε: Μην έχης αδάμαστη σαρκική ορμή. Πείσε και τον άνδρα σου να σέβεται τις ιερές ημέρες. Γιατί οι νόμοι του Θεού είναι ανώτεροι από την εικόνα του Θεού. (…)

15. Αν από μένα τον γέροντα πήρες κάποιο λόγο πνευματικό, σου συνιστώ να τον φυλάξης στα βάθη της ψυχής σου. Έτσι με ότι πήρες από αυτά που άκουσες και με την ηθική σου ανωτερότητα, θα θεραπεύσης τον εξαίρετο σύζυγό σου και περίφημο πολιτικό άνδρα από την υπερηφάνεια.

16. Αυτό τώρα το παρόν δώρο, κειμήλιο σου προσφέρω. Αν θέλης πάλι να σου ευχηθώ και το καλλίτερο, σου εύχομαι να γίνης αμπέλι πολύκαρπο, με τέκνα τέκνων, για να δοξάζεται από περισσότερους ο Θεός, για τον οποίον γεννιόμαστε και προς τον Οποίον πρέπει απ’ αυτή τη ζωή να οδεύουμε».